Biblioteka Polska w Paryżu jest jednym z najstarszych i najbogatszych pod względem wielkości księgozbiorem w historii emigracji polskiej. Założona przez polskich uchodźców, przybyłych do Francji po upadku powstania listopadowego, od początku swego istnienia spełniała rozmaite zadania, wykraczające poza podstawowe funkcje każdej biblioteki. Obok więc gromadzenia, przechowywania i zabezpieczania skarbów polskiej kultury literackiej i artystycznej, które znalazły się na obczyźnie i ułatwiania dostępu do słowa pisanego rzeszom emigrantów, odciętych od ojczystej kultury, stanowiła również ośrodek skupiający i przyciągający polską elitę intelektualną we Francji. Utworzona w 1838 roku z połączonych księgozbiorów Towarzystwa Literackiego, Wydziału Historycznego, Wydziału Statystycznego i Towarzystwa Naukowej Pomocy, zadowalała się początkowo niewielkimi pomieszczeniami, wynajmowanymi kolejno w różnych dzielnicach Paryża. Stale rosnący księgozbiór znalazł ostatecznie schronienie w zakupionym ze składek w 1853 roku, siedemnastowiecznym pałacu miejskim przy 6, quai d'Orleans, w którym Biblioteka mieści się po dzień dzisiejszy. Rok później, z połączenia wymienionych wyżej towarzystw, powstało Towarzystwo Historyczno-Literackie, które objęło pieczę nad działalnością Biblioteki. Pod koniec XIX wieku została ona przekazana Akademii Umiejętności w Krakowie, stając się równocześnie jej Stacją Naukową. Jednym z delegatów Akademii, kierującym paryską placówką aż do swojej śmierci w 1926 roku, został najstarszy z synów Adama Mickiewicza, Władysław. Biograf swego ojca i niestrudzony poszukiwacz śladów po nim, Władysław udostępnił szerokiej publiczności posiadane przez siebie pamiątki fundując w 1903 roku w siedzibie Biblioteki Muzeum Adama Mickiewicza. Mimo stałego wzrostu liczby zbiorów instytucja na Wyspie Świętego Ludwika borykała się wówczas z bardzo poważnymi trudnościami finansowymi. Po śmierci Władysława Mickiewicza kierownictwo Biblioteki, która teraz przejęła także funkcje Instytutu Polskiego w Paryżu na wzór powstałego w Warszawie Instytutu Francuskiego, objął nowy zespół z Franciszkiem Pułaskim na czele. Nastąpił okres odnowy, zarówno remontu budynku, jak i restrukturowania zbiorów, poprzez ich przeprofilowanie i wysłanie do kraju tego, co bezpośrednio nie wiązało się z tematyką polską. Żywą i owocną działalność polskiej placówki w Paryżu przerwało wkroczenie wojsk niemieckich do Paryża w czerwcu 1940 roku. Budynek Biblioteki został przez okupanta zajęty, a część kolekcji wywieziona. Sporą jednak partię, dzięki uporowi i poświęceniu Franciszka Pułaskiego i jego współpracowników, udało się wcześniej ewakuować do muzeów paryskich oraz do bibliotek i innych miejsc na południu Francji, czemu zawdzięczać należy ich ocalenie. Spośród zrabowanych zbiorów udało się odzyskać tylko niewielką ilość, a część z nich znajduje się obecnie w Polsce.
Wraz ze zmianami politycznymi w Polsce i konfiskatą majątku PAU, Biblioteka przeszła w ręce reaktywowanego, emigracyjnego Towarzystwa Historyczno-Literackiego. W odbudowie instytucji z Wyspy Świętego Ludwika pomogła aktywnie Polonia Amerykańska. Następiły długie lata walki o utrzymanie całości kolekcji Biblioteki, a nawet o jej istnienie w obliczu bardzo trudnej sytuacji materialnej. Solidniejsze podstawy finansowe działalności Biblioteki dała dopiero pomoc finansowa, zapoczątkowana w 1978 roku przez Fundację z Brzezia Lanckorońskich, której od 1992 roku sekunduje Fundacja im. Zygmunta Lubicz-Zaleskiego.
Zbiory Biblioteki są imponujące. Jedna z najbogatszych polskich bibliotek poza granicami Polski, gromadzi przede wszystkim wydawnictwa z zakresu historii, literatury, filozofii i sztuki polskiej XIX i XX wieku. Znaczna jest również kolekcja starodruków, w tym rzadkie druki krakowskie z oficyny Hallera, Wietora, Łazarza oraz druki wileńskie, poznańskie, pińczowskie (m.in. Statut Jana Łaskiego z 1506 roku, Kronika Macieja z Miechowa z 1521 roku, dzieła Marcina Kromera wydane w Bazylei, Kolonii, Krakowie w XVI wieku, szesnastowieczne herbarze Bartosza Paprockiego, a także trzy pierwsze wydania dzieła Kopernika De revolutionibus orbium coelestium (Norymberga 1543, Bazylea 1566, Amsterdam 1617)). Przede wszystkim jednak zebrane są tu wydawnictwa emigracyjne, a więc polskie książki, czasopisma, broszury, druki ulotne wydane przez kolejne fale polskich uchodęców we Francji w XIX wieku. Druki te, wraz z dokumentami dotyczącymi działalności polskich instytucji emigracyjnych, np. Zakładu Świętego Kazimierza, Muzeum Polskiego w Rapperswilu, Polskiej Misji Katolickiej we Francji, Szkoły Polskiej na Batignolles, Instytucji "Czci i Chleba", Towarzystwa Dobroczynności Dam Polskich i innych, stanowią nieocenione wprost ęródło do badań nad środowiskami emigracyjnymi. Ważną pozycję w gromadzonych zbiorach zajmuje również polska literatura piękna i jej przekłady, szczególnie na język francuski. Bogate są również zbiory czasopim XIX i XX wieku. Można tu także przeczytać bieżące gazety, przychodzące z kraju z dwu- lub trzydniowym opóęnieniem.
Wśród zbiorów specjalnych ważne miejsce zajmują rękopisy i archiwa, gdzie zgromadzone są przede wszystkim zespoły dokumentów dotyczących polskiej historii XIX wieku. Znajduje się tu Archiwum wielkiego księcia Konstantego, zawierające dokumenty dotyczące Królestwa Polskiego z lat 1813 - 1829, papiery dotyczące powstania listopadowego z raportami dowódców oddziałów powstańczych, rozkazami, nadaniami odznaczeń, a także Papiery sejmowe z 1831 roku, wśród których znajduje się akt sejmowej detronizacji cara Mikołaja ze stycznia 1831 roku. Są tu także papiery Sztabu Głównego wojska polskiego z 1831 roku z listami odznaczonych krzyżem Virtuti Militari. Dalej, są tu złożone archiwa dotyczące polskiej emigracji we Francji, w tym rozmaitych instytucji emigracyjnych, jak Towarzystwa Pomocy Naukowej, Hôtel Lambert, Archiwum Zjednoczenia Emigracji Polskiej i Ogółu Emigracji w Anglii, czy Izby Obrachunkowej powstania styczniowego. Wśród najstarszych rękopisów wspomnieć należy listy królewskie, których kolekcję otwiera list królowej Bony do kardynała Aleksandra Farnese z 1547 roku, Anny Jagiellonki, Stefana Batorego, Zygmunta III, Władysława IV, Jana Kazimierza, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta II Mocnego i Augusta III oraz Stanisława Leszczyńskiego i jego córki Marii, królowej Francji, a także jej męża, króla Francji Ludwika XV. Znalazły tu swoje miejsce rękopisy, przeważnie listy, ważnych osobistości z historii i kultury polskiej, w tym Tadeusza Kościuszki, Joachima Lelewela, a także Fryderyka Chopina i Cypriana Kamila Norwida.
Biblioteka dysponuje również bogatą kolekcją map, planów i atlasów, począwszy od XVI wieku.
Na przestrzeni ponad półtorawiecznej historii Biblioteki zgromadziły się tu również zbiory o charakterze muzealnym. Już w XIX wieku, wraz z księgozbiorami trafiały tu grafiki, obrazy, rzeęby, pamiątki historyczne. Od 1903 Muzeum Adama Mickiewicza eksponuje pamiątki osobiste poety, a wśród nich biurko z okresu paryskiego, jego pióro, przenośny kałamarz... Wystawione są tu jego papiery administracyjne, m.in. odpis aktu chrztu, świadectwo zgonu, akty nominacji na rozmaite stanowiska, w tym nominacja na profesora Uniwersytetu w Lozannie, czy póęniej na profesora w College de France. Prezentowane rękopisy niektórych utworów, w tym fragmenty Dziadów kowieńskich i drezdeńskich, Ksiąg narodu i pielgrzymstwa polskiego, czy przekładu Giaura Byrona dają przykład bogactwa, jakim dysponuje Archiwum mickiewiczowskie, przechowywane w Dziale Rękopisów. Znajduje się tu również wielka ilość portretów Mickiewicza, wykonanych w najrozmaitszych technikach.
Bogactwo kolekcji Biblioteki pozwoliło na urządzenie ekspozycji poświęconej Fryderykowi Chopinowi. Zobaczyć tu można m.in. kilka jego rękopisów, w tym fragmenty autografów muzycznych, portrety kompozytora i jego bliskich (George Sand, Wojciecha Grzymały, księżnej Marceliny Czartoryskiej i innych), a także pamiątki związane ze jego śmiercią: maskę pośmiertną, odlew ręki, pukiel włosów oraz fotel z ostatniego mieszkania Chopina na placu Vendôme.
Kolekcje artystyczne wreszcie obejmują bogate zbiory malarstwa, rzeźby, grafiki, rysunku, medali, przedmiotów artystycznych oraz fotografii, czyli tego wszystkiego co bardzo szeroko można nazwać sztuką, a co wiąże się z Polską bądź to poprzez osobę autora, bądź to poprzez temat. Znaleźć tu można dzieła niemal wszystkich wybitnych polskich artystów od końca XVIII wieku aż po drugą wojnę światową. W kolekcjach malarstwa i rzeźby wyróżniają się prace Piotra Michałowskiego, Walentego Wańkowicza, Henryka Rodakowskiego, Jacka Malczewskiego, Leona Wyczółkowskiego, malarskiej rodziny Styków, Tadeusza Makowskiego, Cypriana Godebskiego, większe zespoły dzieł Teofila Kwiatkowskiego, Olgi Boznańskiej i Bolesława Biegasa, którego imię nosi niedawno otwarta, nowa galeria polskiego malarstwa i rzeęby. Interesujące są także kolekcje rysunków, gdzie znaleęć można prace Jana Piotra Norblina, Aleksandra Orłowskiego, Cypriana Norwida, Jana Matejki, a nawet Tadeusza Kościuszki. W zbiory graficznych najważniejsze są z jednej strony ryciny portretowe, z licznymi wizerunkami powstańców listopadowych i osobistości emigracyjnych, z drugiej zaś zespoły rzadko spotykanych prac Jana Ziarnki, działającego we Francji w początkach XVII weiku, Hieronima Falcka, Daniela Chodowieckiego, akwaforty Jana Piotra Norblina, powstałe we Francji w XIX wieku grafiki Antoniego Oleszczyńskiego i Jana Lewickiego, a także teki dzieł twórców naszego stulecia: Konstantego Brandla i Karola Mondrala. Pokaźne są zbiory fotografii, wśród których wyróżniają się szczególnie zdjęcia portretowe przedstawicieli emigracji, często zupełnie nie występujące w zbiorach krajowych. Uzupełnieniem zgromadzonych dzieł jest obfita dokumentacja dotycząca życia i twórczości artystów polskich działających we Francji pod koniec XIX i na początku XX wieku. Jedyną spośród zgromadzonych w Bibliotece kolekcji nie związaną bezpośrednio z Polską, jest kolekcja Kamila Gronkowskiego, francuskiego historyka sztuki polskiego pochodzenia. Przekazana Bibliotece w testamencie wprowadziła w polskie progi nad Sekwaną elementy sztuki francuskiej, włoskiej, holenderskiej, a nawet dalekowschodniej. Należą bowiem do niej obrazy malarzy francuskich, a wśród nich Gustawa Moreau, rysunki Eugenea Delacroix, Carlea Van Loo, Francois Bouchera, czy Federigo Zuccaro, a także chińska porcelana. Jak większość skarbów Biblioteki i te pochodzą w większości z darów i legatów. Podkreślić należy, że zbiory artystyczne stale się powiększają, co świadczy o szczodrości polskiej emigracji.
Zbiory Biblioteki przyciągają licznych czytelników. Wśród nich są przede wszystkim naukowcy i studenci, głównie z dziedziny historii, literatury i historii sztuki, muzykologii, publicyści i literaci z Polski, Francji i innych krajów. Osobną grupę stanowią Polacy zamieszkali we Francji, którzy chcą zachować kontakt z kulturą ojczystą oraz, poprzez bieżącą prasę, z krajowymi aktualnościami. z dokumentacji ikonograficznej korzystają domy wydawnicze i płytowe, prasa, telewizja i film. Muzeum przyciąga licznych zwiedzających, zainteresowanych polską sztuką i kulturą, zaś kolekcje artystyczne udostępniają swoje eksponaty na wystawy organizowane poza siedzibą Biblioteki. Nie sposób powiedzieć, co jest najcenniejszym elementem kolekcji, wartość jej polega bowiem na jej unikalności i jej niezwykłej różnorodności, wynikającej ze specyficznych warunków kształtowania się na obczyźnie.
Biuletyn Stowarzyszenia "Wspólnota Polska", nr 3 (38), sierpień 1995
Stowarzyszenie "Wspólnota Polska",
Warszawa, ul.Krakowskie Przedmieście 64
Ewa Bobrowska-Jakubowska